Vàng trở thành 'vũ khí sinh tồn' giúp Iran và Venezuela lách cấm vận Mỹ. Kim loại quý đang dần phá vỡ thế độc tôn của USD, tạo nên một hệ thống tài chính ngầm đầy kịch tính để duy trì sự sống cho nền kinh tế các quốc gia này.
Vàng - "Lá chắn" trong cuộc chiến tài chính phi đối xứng
Vàng sở hữu một đặc tính mà không một loại tiền tệ kỹ thuật số hay pháp định nào có được: nó không có rủi ro đối tác và không để lại dấu vết kỹ thuật số. Trong hệ thống tài chính hiện đại, hầu hết các giao dịch quốc tế đều phải đi qua mạng lưới SWIFT (Hiệp hội Viễn thông Tài chính Liên ngân hàng Toàn cầu), nơi mà Mỹ có tầm ảnh hưởng tuyệt đối. Khi một quốc gia bị ngắt kết nối khỏi SWIFT, họ bị đẩy vào bóng tối tài chính. Vàng lúc này xuất hiện như một "ngoại tệ" vật chất, cho phép các quốc gia bị trừng phạt thanh toán hàng hóa thiết yếu mà không cần một dòng lệnh nào trên máy tính của các ngân hàng tại New York hay London.
Sự ẩn danh của vàng là chìa khóa cho các hoạt động "kinh tế ngầm" cấp quốc gia. Khác với USD có số series và được quản lý bởi Cục Dự trữ Liên bang (Fed), một thỏi vàng 1kg sau khi được nấu chảy và đúc lại sẽ mất hoàn toàn nguồn gốc xuất xứ. Điều này cho phép Iran hay Venezuela hoán đổi vàng lấy lương thực, thuốc men hoặc linh kiện máy móc thông qua các trung gian tại Thổ Nhĩ Kỳ hoặc UAE. Theo ước tính từ World Gold Council (WGC), giá trị vốn hóa của thị trường vàng toàn cầu đã vượt ngưỡng 15.000 tỷ USD vào năm 2025, một con số đủ lớn để "hấp thụ" các giao dịch “trong bóng tối” hàng tỷ USD mà không gây ra quá nhiều sự chú ý trên biểu đồ giá toàn cầu.
Đối với những nền kinh tế đang đối mặt với siêu lạm phát như Venezuela (nơi tỷ lệ lạm phát từng chạm mức kỷ lục 2.000% - 3.000%) hay Iran (đồng Rial mất giá liên tục), vàng đóng vai trò là cái neo ổn định giá trị duy nhất. Khi đồng nội tệ trở nên mất dần giá trị, chính phủ sử dụng vàng để bảo chứng cho các cam kết thanh toán quốc tế. Việc tích trữ vàng lúc này mang vai trò như một tấm lá chắn: Nó làm giảm hiệu lực của các biện pháp trừng phạt kinh tế, vốn dựa trên giả định rằng việc cắt đứt dòng chảy USD sẽ làm tê liệt khả năng nhập khẩu của đối phương.
Cuối cùng, việc chuyển dịch sang vàng là bước đi đầu tiên trong quá trình "phi đô - la hóa" (de - dollarization) mà các khối kinh tế mới nổi đang thúc đẩy. Khi nhìn vào biểu đồ dự trữ ngoại hối của các quốc gia bị trừng phạt, tỷ trọng vàng thường chiếm từ 20% đến hơn 50%, cao hơn nhiều so với mức trung bình 10 - 15% của các nước phát triển. Đây không chỉ là một quyết định đầu tư thuần túy mà là một tuyên bố về chủ quyền tài chính. Vàng, với tính chất vật lý hữu hình, là công cụ giúp họ duy trì quyền tự quyết trong một thế giới mà hệ thống tài chính kỹ thuật số đang bị kiểm soát chặt chẽ.
>>Xem thêm: Vàng: "Vũ khí" tài chính trong kỷ nguyên cấm vận
"Vòng lặp Vàng" của Iran - Nghệ thuật hoán đổi và trung gian
Chiến lược nổi tiếng nhất của Iran chính là cơ chế "Gas - for - Gold" (Đổi khí đốt lấy vàng) với Thổ Nhĩ Kỳ, một kịch bản đã làm đau đầu các nhà hoạch định chính sách Mỹ trong nhiều năm. Trong giai đoạn bị siết chặt cấm vận, Iran đã bán khí tự nhiên cho Thổ Nhĩ Kỳ, nhưng thay vì nhận thanh toán bằng USD hay Euro (vốn sẽ bị đóng băng), Tehran nhận tiền bằng đồng Lira của Thổ Nhĩ Kỳ vào các tài khoản tại ngân hàng Halkbank. Sau đó, số tiền này được dùng để mua vàng thỏi ngay tại Thổ Nhĩ Kỳ, rồi được vận chuyển bằng vali hoặc máy bay tư nhân về Tehran thông qua các cảng trung chuyển tại Dubai.
Số liệu cho thấy trong giai đoạn cao điểm từ 2012 đến 2013, Thổ Nhĩ Kỳ đã xuất khẩu sang Iran lượng vàng trị giá hơn 13 tỷ USD. Dù Mỹ sau đó đã cố gắng bịt lỗ hổng này bằng cách cấm bán vàng cho Iran, nhưng "con đường tơ lụa vàng" này vẫn tiếp tục biến tướng dưới nhiều hình thức tinh vi hơn. Iran đã thiết lập một hệ thống các "nhà đổi tiền" và công ty vỏ bọc hoạt động xuyên biên giới, biến vàng thành một loại tiền tệ lưu thông trong bóng tối để tài trợ cho các hoạt động nhập khẩu hàng chiến lược, lách qua các bộ lọc giám sát của OFAC (Văn phòng Kiểm soát Tài sản Ngoại quốc Hoa Kỳ).
Không dừng lại ở việc nhập khẩu, Iran còn khuyến khích người dân tích trữ vàng để giảm áp lực lên nhu cầu ngoại tệ. Chính phủ Iran thường xuyên đúc các đồng tiền vàng "Bahar Azadi" để bán cho công dân, giúp hút bớt lượng tiền Rial (tiền giấy) dư thừa trong lưu thông, từ đó kiềm chế lạm phát phần nào. Tính đến đầu năm 2026, lượng vàng dự trữ trong dân cư Iran được dự báo là một trong những kho báu ẩn giấu lớn nhất khu vực Trung Đông, đóng vai trò như một quỹ dự phòng khẩn cấp cho cả nền kinh tế khi các kênh đầu tư khác bị đóng băng bởi cấm vận.
Sự phối hợp giữa Iran và các quốc gia trong khối BRICS+ cũng đang mở ra một chương mới: Sử dụng vàng làm tài sản thế chấp cho các giao dịch kỹ thuật số. Iran đã thử nghiệm việc phát hành các tài sản mã hoá được bảo chứng bằng vàng để thanh toán thương mại với Nga. Điều này tạo ra một "hệ sinh thái vàng" khép kín, nơi giá trị được luân chuyển mà không bao giờ cần phải chuyển đổi sang USD. Với giá vàng duy trì quanh mức $5.000 - $5.500/ounce, khả năng thanh khoản của "vòng lặp vàng" này càng trở nên mạnh mẽ, biến các lệnh trừng phạt thành một trò chơi "mèo vờn chuột" đầy tốn kém cho Washington.
>>Xem thêm: Thị trường Vàng hưởng lợi ra sao nếu BRICS tạo hệ thống thanh toán riêng?
Venezuela và những chuyến bay "Vàng máu" đến Thổ Nhĩ Kỳ và Nga
Khác với Iran sử dụng dầu khí để trao đổi, Venezuela dưới thời Tổng thống Nicolas Maduro đã khai thác triệt để "nguồn lực ngủ quên" trong lòng đất: Khu vực Arco Minero del Orinoco. Khi các mỏ dầu bị đình trệ do thiếu công nghệ và lệnh cấm vận, vàng trở thành mặt hàng xuất khẩu chủ lực mang lại ngoại tệ mặt. Tuy nhiên, phần lớn lượng vàng này được khai thác lậu, không qua kiểm soát môi trường và được gọi là "vàng máu". Chính phủ Venezuela đã biến vàng thành một công cụ sinh tồn chính trị, dùng nó để trả lương cho quân đội và mua sự ủng hộ của các nhóm lợi ích then chốt.
Quy trình "rửa vàng" của Venezuela thường bắt đầu từ các mỏ lộ thiên ở miền Nam, sau đó được nấu thô và vận chuyển đến Caracas. Từ đây, những chiếc máy bay chở đầy vàng sẽ cất cánh hướng về Thổ Nhĩ Kỳ hoặc Nga. Tại Thổ Nhĩ Kỳ, vàng Venezuela được tinh chế và đổi lấy thực phẩm hoặc tiền mặt. Số liệu từ hải quan Thổ Nhĩ Kỳ từng ghi nhận những đợt nhập khẩu vàng đột biến từ Venezuela lên tới hơn 900 triệu USD chỉ trong vài tháng, một con số không tưởng đối với một quốc gia đang trong cuộc khủng hoảng kinh tế toàn diện.
Một khía cạnh kịch tính khác trong chiến lược vàng của Venezuela là cuộc chiến pháp lý với Ngân hàng Trung ương Anh (BoE). Venezuela hiện có khoảng 31 tấn vàng (trị giá hơn 2 tỷ USD) đang bị "kẹt" tại BoE do Anh không công nhận chính quyền Maduro. Việc bị mất quyền truy cập vào kho dự trữ tại nước ngoài đã buộc Venezuela phải đẩy mạnh khai thác trong nước và tìm kiếm các đối tác không thuộc khối phương Tây. Đây là bài học đắt giá cho các nhà đầu tư về "rủi ro địa chính trị" khi lưu ký tài sản tại các định chế tài chính quốc tế trong bối cảnh phân cực toàn cầu.
Golden Fund nhận định: Các động thái của Venezuela và Iran là những biến số quan trọng tác động đến nguồn cung và tâm lý thị trường. Khi những quốc gia này buộc phải bán tháo vàng để cứu vãn kinh tế, nó có thể tạo ra những cú sốc giảm giá ngắn hạn. Ngược lại, việc họ tích cực thu gom vàng lại củng cố niềm tin vào kim loại quý này như một tài sản đảm bảo. Sự tồn tại của "kinh tế vàng" tại Iran và Venezuela chứng minh rằng: Chừng nào thế giới còn xung đột và cấm vận, vàng vẫn sẽ giữ vững vị thế, là loại tiền tệ không thể bị "hủy diệt" bởi một sắc lệnh hành pháp.
