Vàng: Chiếc phao cứu sinh trong cơn bão siêu lạm phát

Bản chất của vàng trong bối cảnh sụp đổ niềm tin tiền tệ

Lịch sử kinh tế thế giới đã chứng kiến nhiều hệ thống tiền tệ pháp định hoàn toàn tan biến khi chính phủ mất khả năng kiểm soát cung tiền. Trong trạng thái siêu lạm phát (thường được định nghĩa là mức tăng giá trên 50% mỗi tháng), tiền giấy thường đánh mất giá trị nhanh đến mức người dân phải tiêu nó ngay khi vừa nhận được. Khi đó, vàng với đặc tính khan hiếm tự nhiên và giá trị nội tại không thể bị pha loãng bởi bất kỳ quyết định in tiền nào, trở thành thước đo giá trị duy nhất còn sót lại.

Tại các quốc gia đang khủng hoảng, giá vàng không chỉ tăng theo xu hướng thế giới mà còn cộng hưởng với sự mất giá của đồng tiền địa phương, tạo ra một mức lợi nhuận danh nghĩa khổng lồ cho người nắm giữ. Ví dụ, trong khi giá vàng thế giới có thể chỉ biến động 10  -20% một năm, thì giá vàng tính bằng đồng tiền lạm phát có thể tăng hàng triệu lần. Điều này biến vàng từ một công cụ đầu tư an toàn trở thành một công cụ sinh tồn, cho phép người dân bảo toàn sức mua mà tiền giấy không thể làm được.

Chức năng thanh toán của vàng trong siêu lạm phát thường diễn ra dưới dạng "vàng hóa" nền kinh tế một cách tự phát. Thay vì sử dụng các cọc tiền dày cộm vốn không đủ khả năng mua một ổ bánh mì, các giao dịch bắt đầu được định giá bằng gram vàng hoặc các mẩu vàng nhỏ. Tính thanh khoản của vàng lúc này đạt mức tối đa; bất kỳ ai, từ người bán tạp hóa đến nhà cung cấp dịch vụ, đều sẵn sàng chấp nhận vàng thay vì đồng nội tệ đang mất giá từng phút. Đây là minh chứng cho việc vàng quay trở lại vai trò nguyên thủy là tiền tệ thực sự.

Về mặt số liệu, lịch sử cho thấy trong các cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, vàng thường có tương quan nghịch với các tài sản rủi ro. Tuy nhiên, ở cấp độ quốc gia bị siêu lạm phát, tỷ lệ nắm giữ vàng trong danh mục đầu tư thường tăng từ mức khuyến nghị 5 - 10% lên đến 80 - 90% đối với những người có tài sản. Sự dịch chuyển này phản ánh tâm lý cực đoan của thị trường: Khi niềm tin vào định chế tài chính bằng 0, chỉ có những tài sản hữu hình và có giá trị toàn cầu như vàng mới được tin cậy.

>>Xem thêm: Biến động kinh tế toàn cầu: Cơ hội tăng trưởng và rủi ro thanh khoản

Venezuela và Zimbabwe - Khi vàng thay thế tiền mặt

Trường hợp của Venezuela là một ví dụ hiện đại về việc vàng quay trở lại lưu thông trong đời sống. Từ năm 2018, khi lạm phát chạm mốc hơn 1.000.000%, người dân tại các khu vực khai thác mỏ ở bang Bolívar đã bắt đầu sử dụng các mảnh vàng nhỏ (được gọi là "pépitas") để thanh toán cho mọi thứ, từ thức ăn tại nhà hàng đến việc cắt tóc. Những mảnh vàng này thường được cân trên các cân tiểu ly kỹ thuật số tại quầy thu ngân, tạo nên một hệ thống thanh toán song song hoàn toàn tách biệt với đồng Bolivar của chính phủ.

Tại Zimbabwe, câu chuyện lạm phát còn kinh hoàng hơn vào những năm 2008, khi tờ tiền 100 nghìn tỷ đô la Zimbabwe xuất hiện nhưng không mua nổi một vé xe buýt. Người dân Zimbabwe đã buộc phải quay lại với hình thức hàng đổi hàng hoặc sử dụng vàng cám để giao dịch. Sau này, để ổn định tâm lý thị trường, Ngân hàng Trung ương Zimbabwe thậm chí đã phải phát hành đồng xu vàng "Mosi - oa - Tunya" vào năm 2022 để người dân có nơi trú ẩn tài sản hợp pháp, giúp giảm bớt áp lực lên nhu cầu ngoại tệ.

Điểm chung của hai quốc gia này là sự xuất hiện của các "thị trường vàng đen" và các sàn giao dịch vàng dân gian. Tại đây, giá vàng thị trường tự do phản ánh chính xác nhất tình trạng sức khỏe kinh tế của đất nước, thường cao hơn rất nhiều so với tỷ giá niêm yết chính thức. Các số liệu cho thấy, trong giai đoạn đỉnh điểm khủng hoảng, một người sở hữu chỉ 1 ounce vàng (khoảng 31,1 gram) có thể mua được một căn nhà hoặc duy trì cuộc sống cho cả gia đình trong nhiều tháng, trong khi những người giữ tiền mặt rơi vào cảnh trắng tay.

Bài học rút ra từ Venezuela và Zimbabwe là trong điều kiện khắc nghiệt, tính chia nhỏ được của vàng trở thành yếu tố then chốt. Những người sở hữu vàng miếng lớn thường gặp khó khăn trong việc thanh toán hàng ngày trừ khi họ cắt nhỏ chúng ra. Điều này thúc đẩy sự phát triển của các loại "vàng nhẫn" hoặc vàng trang sức có trọng lượng thấp tại các thị trường này. Nó cho thấy trong phân tích đầu tư, việc đa dạng hóa các đơn vị trọng lượng vàng cũng quan trọng không kém việc tích lũy tổng khối lượng.

>>Xem thêm: Lãi suất thực và mối quan hệ với vàng

Bài học đầu tư và ứng dụng vào chiến lược quản lý danh mục

Phân tích từ lịch sử siêu lạm phát cho thấy vàng không phải là công cụ để "làm giàu nhanh" theo nghĩa đầu cơ, mà là công cụ bảo hiểm rủi ro hệ thống. Khi các chỉ số kinh tế vĩ mô như nợ công trên GDP vượt quá ngưỡng an toàn (thường là trên 100%) và thâm hụt ngân sách kéo dài, nguy cơ lạm phát luôn hiện hữu. Nhà đầu nên nhìn vào trường hợp của Venezuela không phải để hy vọng kịch bản đó xảy ra với mình, mà để hiểu rằng vàng là tài sản duy nhất không có rủi ro đối tác.

Đối với thị trường vàng hiện đại, việc theo dõi sát sao các số liệu về cung tiền của các ngân hàng trung ương lớn như Fed hay ECB là cực kỳ quan trọng. Khi cung tiền tăng trưởng quá nhanh so với tốc độ tăng trưởng kinh tế thực, vàng thường sẽ có xu hướng tăng giá dài hạn. Trong 20 năm qua, vàng đã mang lại mức lợi nhuận trung bình khoảng 8 - 10% mỗi năm bằng USD, nhưng nếu tính bằng các đồng tiền yếu, mức lợi nhuận này là lớn hơn rất nhiều. Đây là con số thực tế để nhà đầu tư xem xét cân đối tỷ trọng vàng trong danh mục tài sản.

Một bài học khác là về "chi phí cơ hội" và "chi phí lưu trữ". Trong điều kiện bình thường, vàng không tạo ra dòng tiền (lãi suất), khiến nó kém hấp dẫn hơn cổ phiếu hay trái phiếu. Tuy nhiên, khi lạm phát vượt quá lãi suất tiết kiệm (lãi suất thực âm), vàng trở nên hấp dẫn hơn rất nhiều. Số liệu thống kê cho thấy trong mọi giai đoạn lãi suất thực âm tại Mỹ, giá vàng đều có sự tăng trưởng vượt bậc. Do đó, việc chuyển dịch một phần tài sản sang vàng khi thấy dấu hiệu lạm phát quay trở lại là một chiến thuật phòng thủ chủ động.