ESG tạo "Lạm phát xanh", đẩy chi phí khai thác tăng vọt do áp lực môi trường và xã hội. Điều này nâng mức sàn giá hòa vốn (AISC), biến vàng thành tài sản đắt đỏ hơn về cấu trúc nguồn cung, tạo động lực tăng giá dài hạn bền vững cho kim loại quý này.
Môi trường và kỷ nguyên "Lạm phát xanh" trong hầm mỏ
Ngành khai thác vàng truyền thống dựa chủ yếu vào nhiên liệu diesel cho các xe tải khổng lồ và máy xúc, cũng như điện than để vận hành các nhà máy nghiền quặng. Tuy nhiên, dưới áp lực của Net Zero (phát thải ròng bằng 0), các công ty khai thác vàng lớn nhất thế giới như Newmont Corporation hay Barrick Gold đang buộc phải tái cấu trúc toàn bộ hạ tầng năng lượng. Việc thay thế đội xe tải chạy dầu bằng xe điện hoặc hydro, lắp đặt các cánh đồng năng lượng mặt trời tại các mỏ vùng sâu vùng xa đòi hỏi chi phí đầu tư khổng lồ. Theo dữ liệu từ S&P Global, chi phí vốn cho các dự án khử carbon trong ngành khai khoáng đã tăng trung bình 15 - 20% trong 5 năm qua. Khoản chi phí này không tạo ra thêm một ounce vàng nào, nhưng nó lại được cộng trực tiếp vào chi phí duy trì toàn bộ (AISC), buộc giá vàng phải tăng để bù đắp biên lợi nhuận.
Khai thác vàng là một trong những ngành tiêu thụ nước lớn nhất và rủi ro nhất về ô nhiễm (do sử dụng xyanua). Các tiêu chuẩn ESG mới yêu cầu các mỏ vàng phải đầu tư hệ thống lọc nước tuần hoàn khép kín và cam kết phục hồi sinh thái ngay cả khi mỏ chưa đóng cửa. Chi phí cho việc quản lý chất thải đuôi quặng đã tăng vọt sau thảm họa vỡ đập ở Brazil vài năm trước. Các công ty bảo hiểm hiện nay yêu cầu phí bảo hiểm môi trường cao hơn gấp 2 - 3 lần đối với các mỏ không đạt chuẩn ESG cao nhất. Những chi phí ẩn này, trước đây thường bị "ngoại hóa" ra môi trường, nay đã được thêm vào giá thành sản xuất mỗi ounce vàng, đẩy điểm hòa vốn của ngành lên cao chưa từng thấy.
Yếu tố "Môi trường" trong ESG còn tạo ra một rào cản vô hình nhưng cực lớn: Thời gian cấp phép. Nếu như trước đây, việc xin giấy phép khai thác một mỏ mới mất khoảng 5 - 7 năm, thì nay, với các đánh giá tác động môi trường khắt khe, con số này đã kéo dài lên 10 - 15 năm, thậm chí lâu hơn tại các quốc gia phát triển như Canada hay Mỹ. Sự chậm trễ này làm tăng chi phí vốn (do lạm phát và lãi vay) và quan trọng hơn là gây ra sự thiếu hụt nguồn cung mới trong tương lai. Khi nguồn cung bị siết chặt bởi các quy định hành chính xanh, giá vàng sẽ chịu áp lực tăng theo quy luật cung cầu cơ bản. Các thủ tục hành chính xanh đang thay thế các thủ tục quan liêu để trở thành một trong những trở ngại lớn của nguồn cung giá rẻ.
Một thực tế trớ trêu là các mỏ vàng dễ khai thác và có hàm lượng cao đã cạn kiệt. Ngành công nghiệp đang phải đào sâu hơn, xử lý nhiều đất đá hơn để lấy được cùng một lượng vàng (hàm lượng quặng trung bình đã giảm từ 10g/tấn trong thập niên 70 xuống còn dưới 1 - 1.5g/tấn hiện nay). Việc xử lý nhiều đất đá hơn đồng nghĩa với việc tiêu tốn nhiều năng lượng hơn, tạo ra nhiều khí thải hơn. Để giải quyết bài toán này theo chuẩn ESG, các công ty phải chi tiêu nhiều tiền hơn nữa cho công nghệ xử lý sạch. Đây là một vòng luẩn quẩn: Hàm lượng giảm làm tăng chi phí, và yêu cầu ESG làm tăng chi phí đó lên gấp bội. Kết quả là, mức AISC trong khoảng 1.200 - 1.300 USD/oz từng được coi là mức giá cao, nay chỉ đủ để các mỏ hoạt động cầm chừng không lỗ.
>>Xem thêm: Cú sốc nguồn cung ảnh hưởng đến thị trường vàng như thế nào?
Chữ S trong ESG - Phí bảo hiểm cho "Giấy phép hoạt động xã hội"
Yếu tố Xã hội (Social) trong ESG đang định hình lại mối quan hệ giữa công ty khai thác và nước sở tại. Chúng ta đang chứng kiến xu hướng "chủ nghĩa dân tộc tài nguyên" (resource nationalism) gia tăng mạnh mẽ tại Châu Phi và Nam Mỹ. Các chính phủ và cộng đồng địa phương yêu cầu chia sẻ lợi nhuận cao hơn, đòi hỏi các công ty vàng phải xây dựng trường học, bệnh viện và cơ sở hạ tầng như một điều kiện tiên quyết để có được "Giấy phép hoạt động xã hội" (Social License to Operate - SLO). Nếu không có SLO, rủi ro đình công, biểu tình hay thậm chí quốc hữu hóa mỏ là rất cao. Chi phí cho các chương trình cộng đồng này hiện chiếm khoảng 3 - 5% tổng chi phí vận hành, một con số không nhỏ khi tính trên quy mô hàng triệu ounce.
Nhân lực giá rẻ từng là lợi thế của các mỏ vàng tại các nước đang phát triển, nhưng tiêu chuẩn ESG toàn cầu không cho phép điều đó tiếp diễn. Các quỹ đầu tư ESG gây áp lực buộc các công ty khai thác phải đảm bảo mức lương công bằng, điều kiện an toàn lao động chuẩn quốc tế và cấm sử dụng lao động trẻ em trong chuỗi cung ứng. Việc nâng cao chuẩn an toàn lao động và phúc lợi nhân viên đã đẩy chi phí nhân công - vốn chiếm khoảng 40 - 50% chi phí khai thác - tăng mạnh. Đặc biệt trong bối cảnh lạm phát toàn cầu, áp lực tăng lương để giữ chân nhân sự kỹ thuật cao tại các vùng mỏ hẻo lánh càng làm trầm trọng thêm bài toán chi phí.
Người tiêu dùng và nhà đầu tư ngày càng quan tâm đến nguồn gốc của vàng. Họ không muốn mua nhẫn cưới hay vàng thỏi được làm từ "vàng máu" (blood gold) hoặc vàng khai thác trái phép gây ô nhiễm thủy ngân. Để đáp ứng tiêu chuẩn ESG, các công ty lớn phải đầu tư vào hệ thống Blockchain và công nghệ truy xuất nguồn gốc để chứng minh "vàng sạch". Quá trình kiểm toán chuỗi cung ứng này tốn kém và loại bỏ hoàn toàn nguồn vàng giá rẻ từ các hoạt động khai thác thủ công nhỏ lẻ ra khỏi chuỗi cung ứng chính thống, gián tiếp làm giảm tổng nguồn cung vàng trên thị trường quốc tế.
Gánh nặng chi phí tuân thủ ESG rơi xuống không đồng đều. Trong khi các "ông lớn" như Newmont có đủ tiềm lực tài chính để thực hiện chuyển đổi xanh và đáp ứng các yêu cầu xã hội, thì các công ty thăm dò và khai thác nhỏ lại trở nên vô cùng kiệt quệ. Họ không đủ tiền để làm báo cáo ESG dày hàng trăm trang hay xây dựng các nhà máy điện mặt trời. Hệ quả là số lượng các công ty thăm dò nhỏ giảm đi, hoặc họ bị thâu tóm. Vì các công ty quy mô nhỏ này này là nguồn phát hiện ra phần lớn các mỏ vàng mới trên thế giới, sự suy yếu của họ dẫn đến việc thiếu hụt các phát hiện mỏ mới trong dài hạn. Ít người tìm kiếm hơn đồng nghĩa với ít vàng hơn trong tương lai, củng cố đà tăng giá dài hạn.
>>Xem thêm: Vàng trong kỷ nguyên ESG: Từ thách thức khai thác đến cơ hội đầu tư xanh
Nghịch lý chi phí đầu tư và mức sàn giá vàng mới
Một hiện tượng thú vị đang diễn ra: Các công ty vàng đang chi tiêu vốn ở mức kỷ lục, nhưng sản lượng vàng lại đi ngang hoặc giảm. Tại sao? Vì phần lớn dòng tiền đầu tư này được dùng để "xanh hóa" các mỏ hiện có thay vì để mở rộng mỏ mới. Họ chi tiền để thay xe điện, lắp điện gió, xử lý nước thải để làm hài lòng các cổ đông ESG, chứ không phải để đào thêm quặng. Điều này dẫn đến việc dòng vốn không tạo ra nguồn cung mới tương ứng. Theo World Gold Council (WGC), nguồn cung vàng từ mỏ đã đạt đỉnh vào năm 2018 và đang trong xu hướng đi ngang, bất chấp giá vàng tăng. Đây là dấu hiệu rõ ràng của việc vốn đầu tư bị ESG hấp thụ thay vì tạo ra sản lượng.
Trong giai đoạn 2015 - 2019, mức AISC trung bình của ngành dao động quanh 900 -1.000 USD/oz. Tuy nhiên, tính đến năm 2024, con số này đã tiệm cận mức 1.350 - 1.450 USD/oz đối với nhiều nhà sản xuất, và thậm chí cao hơn đối với các mỏ phức tạp. Theo nguyên tắc kinh tế, giá thị trường khó có thể duy trì dưới mức chi phí biên trong thời gian dài vì các nhà sản xuất sẽ đóng cửa mỏ. Do đó, lạm phát chi phí do ESG đã nâng sàn của giá vàng lên. Nếu trước đây 1.200 USD là vùng hỗ trợ mạnh, thì nay vùng 1.800 - 1.900 USD có thể được xem là đáy chi phí mới. Bất kỳ đợt giảm giá nào xuống dưới mức này đều sẽ kích hoạt việc cắt giảm sản lượng, từ đó đẩy giá tăng trở lại.
Trước đây, các quỹ hưu trí và quỹ đầu tư lớn thường tránh xa ngành khai thác vì lo ngại vấn đề môi trường. Nhưng khi ngành vàng chuyển mình theo hướng ESG, dòng vốn tổ chức bắt đầu quay trở lại, nhưng với điều kiện khắt khe: Họ chỉ mua cổ phiếu của các công ty có điểm ESG cao. Điều này tạo ra một sự phân hóa định giá. Các công ty "vàng xanh" được định giá cao hơn, trong khi các công không đạt các chuẩn ESG bị chiết khấu. Để tồn tại và thu hút vốn, toàn bộ ngành buộc phải chạy đua vũ trang về ESG. Cuộc chạy đua này tốn kém và chi phí cuối cùng sẽ được chuyển sang người tiêu dùng cuối cùng: Những người mua vàng vật chất và trang sức.
Golden Fund nhận định: ESG không chỉ là một xu hướng nhất thời mà là một sự thay đổi cấu trúc vĩnh viễn trong kinh tế học khai thác vàng. Nó biến vàng từ một tài sản đơn thuần là tiền tệ thành một tài sản trú ẩn có trách nhiệm nhưng đắt đỏ hơn. Lạm phát chi phí đẩy từ ESG, kết hợp với sự suy giảm hàm lượng quặng tự nhiên, đang tạo ra một cơn bão hoàn hảo cho giá vàng. Nhà đầu tư cần thay đổi tư duy: Giá vàng tăng trong tương lai không chỉ vì những lý do kinh tế, chính trị, mà còn vì ngày càng tốn kém và khó khăn hơn để khai thác được một ounce vàng ra khỏi lòng đất mà không làm tổn hại đến hành tinh. Đây được dự báo sẽ là yếu tố nền tảng hỗ trợ giá vàng trong thập thời gian tớ
