LBMA vs Hệ thống thanh toán mới: Sự suy tàn của một đế chế hay cuộc "lột xác" để giữ ngôi vương?

Di sản của LBMA và những "vết nứt" trong hệ thống tài chính truyền thống

LBMA không đơn thuần là một cái tên, đây được coi của thị trường vàng thế giới kể từ khi được thành lập chính thức vào năm 1987, với nguồn gốc sâu xa từ thế kỷ 18. Trong nhiều thập kỷ, tiêu chuẩn "London Good Delivery" đã trở thành thước đo cho chất lượng vàng vật chất toàn cầu. Tại các hầm chứa của London, ước tính đang lưu trữ khoảng 9.000 đến 10.000 tấn vàng, trị giá hơn 600 tỷ USD. LBMA thiết lập luật chơi, kiểm soát các nhà luyện kim và quan trọng nhất là chi phối cơ chế thiết lập giá  mà mọi ngân hàng trung ương và nhà đầu tư cá nhân đều nhìn vào mỗi sáng. Tuy nhiên, quyền lực này dựa trên tiền đề: Sự tin tưởng tuyệt đối vào hệ thống thanh toán bằng đồng USD và mạng lưới SWIFT. Khi vàng bị "tài chính hóa" quá mức thông qua các hợp đồng phái sinh, LBMA đã tạo ra một thị trường nơi khối lượng giao dịch "vàng trên giấy" có thể gấp hàng trăm lần lượng vàng vật chất thực tế đang tồn tại trong các hầm chứa.

Sự rạn nứt bắt đầu lộ rõ khi yếu tố địa chính trị can thiệp thô bạo vào dòng chảy tài chính. Việc đóng băng dự trữ ngoại hối của các quốc gia và loại bỏ một số nền kinh tế lớn khỏi SWIFT đã tạo ra một cú sốc nhận thức. Các quốc gia phương Đông, dẫn đầu là Trung Quốc và Nga, nhận ra rằng việc phụ thuộc vào một trung tâm thanh toán duy nhất tại London là một rủi ro hệ thống. Số liệu từ World Gold Council (WGC) cho thấy, trong năm 2023 và nửa đầu 2024, các ngân hàng trung ương đã mua ròng hơn 1.000 tấn vàng mỗi năm, mức cao nhất trong nhiều thập kỷ. Điều đáng nói là dòng chảy này không còn chỉ đổ về London để lưu ký mà đang bắt đầu dịch chuyển ngược về các kho lưu trữ quốc gia. Sự chênh lệch giá giữa sàn Thượng Hải (SGE) và London có những thời điểm lên tới 50 - 100 USD/ounce, cho thấy quyền lực định giá đang dần tuột khỏi tay LBMA khi nhu cầu vật chất thực tế tại châu Á bùng nổ.

Một vấn đề cốt lõi khác làm suy yếu vị thế của LBMA chính là sự lỗi thời của cơ chế thanh toán bù trừ T+2 (thanh toán sau 2 ngày làm việc). Trong kỷ nguyên số, việc chờ đợi hai ngày để hoàn tất một giao dịch vàng là một rào cản lớn về thanh khoản và chi phí cơ hội. Các nhà đầu tư thế hệ mới yêu cầu sự tức thời. Hiện nay, thị trường vàng OTC (Over - the - counter) của London vẫn vận hành dựa trên các mối quan hệ song phương và niềm tin giữa các định chế lớn, vốn thiếu tính minh bạch so với các sàn giao dịch tập trung hiện đại. Theo ước tính, doanh thu hàng ngày của London có thể lên tới 30 - 50 tỷ USD, nhưng phần lớn trong số đó là các lệnh bù trừ nội bộ, không phản ánh trực tiếp sự khan hiếm của vàng vật chất. Khi giá vàng thế giới vượt ngưỡng 2.700 USD/ounce vào cuối năm 2024, áp lực lên hệ thống "vàng trên giấy" của LBMA ngày càng lớn, buộc người ta phải đặt câu hỏi: Liệu London có đủ vàng nếu tất cả các lệnh mua phái sinh đồng loạt yêu cầu tất toán bằng vật chất?

Cuối cùng, sự trỗi dậy của các loại tài sản kỹ thuật số và yêu cầu về tính minh bạch nguồn gốc (ESG) đang đặt LBMA vào thế khó. Mặc dù LBMA đã nỗ lực triển khai dự án "Gold Bar Integrity" để theo dõi vàng bằng blockchain, nhưng quy trình này vẫn phụ thuộc vào sự tự giác của các thành viên. Trong khi đó, các hệ thống thanh toán mới đang được xây dựng trên nền tảng phi tập trung ngay từ đầu. Một hệ thống thanh toán dựa trên vàng mà không đi qua London sẽ tước bỏ quyền kiểm soát thông tin của LBMA. Khi đó, vai trò của LBMA không còn là người gác cổng duy nhất nữa, mà chỉ là một trong nhiều nút thắt trong một mạng lưới giao dịch toàn cầu. Sự suy yếu này không đến từ một cuộc sụp đổ đột ngột, mà là một sự xói mòn dần dần về thị phần và uy tín định giá, khiến London từ một "đế chế" trở thành một "di sản" nếu không có những thay đổi mang tính đột phá.

>>Xem thêm: Khám phá các sàn giao dịch vàng quyền lực nhất thế giới: COMEX, LBMA Và Shanghai Gold Exchange

Các hệ thống thanh toán mới: Kẻ thách thức và cơ chế "phi USD hóa" thị trường vàng

Sự xuất hiện của các hệ thống như mBridge (một dự án tiền kỹ thuật số của các ngân hàng trung ương đa phương) hay các đề xuất về đồng tiền chung của khối BRICS dựa trên rổ tài sản thực (vàng) đang thay đổi cuộc chơi. Những hệ thống này sử dụng công nghệ sổ cái phân tán (DLT), cho phép thanh toán xuyên biên giới tức thời mà không cần thông qua hệ thống đại lý ngân hàng của Mỹ hay Anh. Hãy tưởng tượng một kịch bản nơi Thái Lan có thể mua dầu từ UAE và thanh toán bằng vàng kỹ thuật số được bảo chứng bởi kho dự trữ vật chất tại địa phương, hoàn toàn bỏ qua bước quy đổi sang USD và lệnh thanh toán qua London. Theo dữ liệu từ BIS, mBridge đã thử nghiệm thành công với hàng tỷ USD giao dịch thực tế, giảm thời gian thanh toán từ vài ngày xuống còn vài giây và cắt giảm chi phí giao dịch tới 40 - 50%. Đây chính là một đòn giáng nặng đánh vào lợi thế kinh tế quy mô của LBMA.

Trọng tâm của các hệ thống mới này là việc trả lại chức năng "tiền tệ" cho vàng thay vì chỉ là một loại "hàng hóa" đầu cơ. Tại các nước BRICS, nhu cầu thiết lập một sàn giao dịch vàng nội khối đang hình thành. Nếu sàn giao dịch này sử dụng một hệ thống thanh toán riêng, nó sẽ trực tiếp cạnh tranh với London trong việc xác định giá tham chiếu. Hiện tại, khối lượng giao dịch tại Sàn giao dịch vàng Thượng Hải (SGE) và Sàn giao dịch vàng quốc tế Thượng Hải (SGEI) đã tăng trưởng vượt bậc, với khối lượng vàng rút ra khỏi kho đạt hơn 1.600 tấn trong một năm bình thường. Các hệ thống thanh toán mới sẽ cho phép sự kết nối trực tiếp giữa các nguồn cung lớn (như Nga - quốc gia sản xuất vàng lớn thứ 2 thế giới) và các nguồn cầu lớn nhất (Trung Quốc, Ấn Độ) mà không chịu ảnh hưởng bởi các lệnh trừng phạt hay sự biến động của tỷ giá USD được điều khiển từ phương Tây.

Một yếu tố cực kỳ quan trọng khác là sự chuyển dịch từ "vàng không phân bổ" (Unallocated gold) sang "vàng có định danh" (Allocated gold) thông qua token hóa áp dụng blockchain. Các hệ thống thanh toán mới ưu tiên việc gắn mỗi đơn vị tiền tệ kỹ thuật số với một lượng vàng vật chất cụ thể, có số seri và vị trí hầm chứa rõ ràng. Điều này trái ngược hoàn toàn với hệ thống của LBMA, nơi phần lớn các tài khoản là "vàng không phân bổ", tức là khách hàng chỉ là chủ nợ của ngân hàng chứ không thực sự sở hữu một thỏi vàng cụ thể. Nếu các hệ thống mới chứng minh được tính an toàn và minh bạch hơn, dòng vốn đầu tư trị giá hàng nghìn tỷ USD từ các quỹ ETF và quỹ hưu trí có thể sẽ dịch chuyển từ các sản phẩm tài chính truyền thống sang các nền tảng vàng kỹ thuật số trực tiếp. Số liệu cho thấy dòng vốn vào các quỹ ETF vàng tại châu Á đã tăng liên tục trong 12 tháng qua, trong khi các quỹ tại phương Tây có sự sụt giảm nhẹ, phản ánh sự thay đổi trong khẩu vị rủi ro và niềm tin vào hệ thống thanh toán cũ.

Tuy nhiên, thách thức cho các hệ thống thanh toán mới này không phải là nhỏ. Để làm suy yếu thực sự LBMA, chúng cần đạt đến một ngưỡng "khối lượng tới hạn" về thanh khoản. LBMA vẫn sở hữu mạng lưới các nhà tạo lập thị trường hùng hậu nhất thế giới với khả năng hấp thụ các lệnh mua bán hàng tỷ USD mà không làm biến động giá quá mức. Các hệ thống mới như BRICS Pay dù có lợi thế về công nghệ nhưng lại thiếu đi sự tin tưởng đa phương và một khung pháp lý thống nhất. Hiện nay, đồng USD vẫn chiếm khoảng 58% dự trữ ngoại hối toàn cầu và vàng vẫn được định giá chủ yếu bằng đồng tiền này. Sự chuyển dịch sang một hệ thống thanh toán mới sẽ là một cuộc chạy đua marathon chứ không phải một cú nước rút. Chỉ khi nào giá vàng được niêm yết phổ biến bằng một rổ tiền tệ hoặc một đơn vị thanh toán mới mà không qua quy đổi trung gian, lúc đó LBMA mới thực sự đối mặt với nguy cơ bị gạt ra ngoài lề.

>>Xem thêm: Thị trường Vàng hưởng lợi ra sao nếu BRICS tạo hệ thống thanh toán riêng?

Sự tiến hóa của LBMA và kịch bản tương lai cho nhà đầu tư vàng

Thay vì chọn con đường suy tàn, kịch bản khả thi nhất là LBMA sẽ buộc phải "tiến hóa" để thích nghi. Chúng ta đã thấy những bước đi đầu tiên: LBMA đang thúc đẩy sự minh bạch hóa dữ liệu hầm chứa hàng tuần (thay vì hàng tháng như trước đây) và thắt chặt các quy chuẩn về nguồn gốc khai thác để duy trì "chỉ số uy tín". London hiểu rằng họ không thể ngăn cản sự phát triển của công nghệ blockchain, vì vậy họ đang tìm cách tích hợp nó vào hệ thống cũ. Dự án số hóa vàng của London có mục tiêu kết nối các hầm chứa của Ngân hàng Trung ương Anh với mạng lưới giao dịch thương mại, giúp rút ngắn thời gian thanh toán. Nếu LBMA có thể kết hợp được uy tín lịch sử của mình với tốc độ của hệ thống thanh toán mới, họ có thể giữ chân được các nhà đầu tư tổ chức vốn luôn ưu tiên sự an toàn pháp lý tại các khu vực tài phán phương Tây.

Dưới góc độ đầu tư, sự trỗi dậy của các hệ thống thanh toán mới sẽ tạo ra một thị trường vàng "đa cực". Điều này có nghĩa là mức phí chênh lệch giá giữa các khu vực sẽ trở thành một chỉ báo quan trọng hơn bao giờ hết. Nhà đầu tư sẽ không còn chỉ nhìn vào chỉ số "London Fix" mà phải tham chiếu đồng thời giá vàng Thượng Hải, giá vàng Dubai và các nền tảng vàng kỹ thuật số. Sự cạnh tranh giữa LBMA và các hệ thống mới sẽ thúc đẩy việc thu hẹp khoảng cách giữa "giá trên giấy" và "giá vật chất". Khi hệ thống thanh toán mới đòi hỏi sự bảo chứng thực tế, các lệnh bán không có vàng đối ứng trên LBMA sẽ trở nên rủi ro hơn, từ đó có thể đẩy giá vàng vật chất lên một mặt bằng giá cao mới, phản ánh đúng giá trị thực thay vì bị kiềm chế bởi các công cụ phái sinh.

Trong tương lai, chúng ta có thể chứng kiến một sự phân mảnh thú vị: LBMA sẽ tiếp tục là trung tâm của thị trường vàng "tài chính" - nơi phục vụ các nghiệp vụ phòng hộ, hoán đổi và các sản phẩm cấu trúc phức tạp. Trong khi đó, các hệ thống thanh toán mới sẽ dần chiếm lĩnh thị trường vàng "tiền tệ" và "thanh toán" - nơi vàng được sử dụng như một phương tiện lưu giữ giá trị và thanh toán xuyên biên giới trực tiếp. Điều này không làm suy yếu LBMA về mặt khối lượng giao dịch ngay lập tức, nhưng sẽ dần làm giảm quyền kiểm soát độc quyền của họ đối với giá vàng thế giới. Theo dự báo của nhiều chuyên gia, tỷ trọng vàng trong dự trữ ngoại hối của các ngân hàng trung ương có thể tăng từ mức trung bình 15% hiện nay lên 25 - 30% trong thập kỷ tới, và phần lớn sự gia tăng này sẽ chảy qua các kênh thanh toán phi truyền thống.

Golden Fund nhận định: Tóm lại, hệ thống thanh toán mới không hẳn là "kẻ hủy diệt" LBMA, mà là một chất xúc tác cho sự phá hủy mang tính sáng tạo. Nó buộc LBMA phải từ bỏ sự độc quyền tự mãn để bước vào một cuộc đua hiệu quả và minh bạch hơn. Đối với nhà đầu tư, đây là một kỷ nguyên vàng (theo cả nghĩa đen và nghĩa bóng). Vàng được dứ báo sẽ không còn là một tài sản nằm im trong hầm tối mà sẽ trở thành một dòng chảy kỹ thuật số linh hoạt. Khi quyền lực được san sẻ, thị trường sẽ trở nên công bằng hơn, và giá vàng sẽ được dẫn dắt bởi nhu cầu sở hữu thực tế của 8 tỷ người thay vì chỉ bởi một vài bàn tay giao dịch tại London. Sự thích nghi hay suy yếu của LBMA sẽ tùy thuộc vào việc họ có dám từ bỏ "đặc quyền cũ" để đón nhận "công nghệ mới" hay không.