Bản vị vàng: Lợi ích kỷ luật tiền tệ, chống lạm phát và những thách thức với tăng trưởng toàn cầu. Việc đem bản vị vàng quay lại trong giai đoạn biến động giá vàng kỷ lục và chiến lược dự trữ của các ngân hàng trung ương hiện nay.
Cội nguồn của Bản vị vàng và bối cảnh thị trường hiện tại
Bản vị vàng (gold standard) từng là nền tảng của hệ thống tiền tệ quốc tế từ những năm 1870 đến 1914, với giá vàng được cố định tại 20,67 USD/ounce ở Mỹ và các nước lớn duy trì tỷ giá hối đoái ổn định. Hệ thống này sụp đổ dần sau Thế chiến I và chính thức kết thúc năm 1971 khi Tổng thống Nixon chấm dứt việc đổi USD lấy vàng, mở đường cho tiền tệ pháp định. Trong bối cảnh lạm phát toàn cầu tăng vọt những năm gần đây, nhiều nhà phân tích và một số quốc gia đang bàn luận nghiêm túc về việc quay lại bản vị vàng để khôi phục kỷ luật tiền tệ.
Giá vàng hiện đang có mức tăng kỷ lục, đạt khoảng 5.186 USD/ounce vào ngày 27/2/2026, tăng 81,36% so với cùng kỳ năm trước. Sự tăng vọt này phản ánh nhu cầu trú ẩn an toàn giữa bất ổn địa chính trị và chính sách thương mại Mỹ. Ngân hàng trung ương toàn cầu đã mua ròng 863 tấn vàng trong năm 2025 (giảm 21% so với 1.092 tấn năm 2024 nhưng vẫn cao gấp đôi mức trung bình 2010 - 2021), với Trung Quốc, Ấn Độ và Ba Lan dẫn đầu.
Các nước thuộc khối BRICS đang đẩy mạnh ý tưởng về một đơn vị thanh toán được neo một phần vào vàng (40% vàng + 60% giỏ tiền tệ BRICS), gọi là “The Unit”, nhằm giảm phụ thuộc USD. Dù chưa chính thức áp dụng, đề xuất này của Viện Nghiên cứu Quốc tế IRIAS và Ngân hàng Trung ương Ấn Độ cho thấy xu hướng de - dollarization đang thúc đẩy thảo luận quay lại bản vị vàng.
Tuy nhiên, để thực sự tái thiết lập hệ thống bản vị vàng trong bối cảnh hiện tại là một bài toán định giá khổng lồ. Tổng lượng vàng đã khai thác trên thế giới hiện ước tính khoảng hơn 210.000 tấn, với tổng giá trị vốn hóa thị trường dao động quanh mức 15 đến 16 nghìn tỷ USD. Trong khi đó, cung tiền rộng (M2) toàn cầu vượt xa con số này lên đến hàng chục lần. Nếu muốn neo giữ khối lượng cung tiền khổng lồ hiện tại vào vàng vật chất, giá vàng sẽ buộc phải được tái định giá ở một mức không tưởng, có thể dao động từ 10.000 đến 50.000 USD/ounce, gây ra một cú sốc phân bổ lại tài sản chưa từng có trong lịch sử tài chính nhân loại.
>>Xem thêm: BRICS chọn Vàng để phá vỡ thế độc tôn của đồng USD Và SWIFT?
Lợi thế - Kỷ luật tiền tệ và rào chắn chống lạm phát
Ưu điểm lớn nhất và cũng là lý do được giới đầu tư viện dẫn nhiều nhất khi ủng hộ bản vị vàng chính là tính kỷ luật tài khóa khắt khe mà nó mang lại. Trong hệ thống này, các chính phủ và ngân hàng trung ương không thể tùy tiện bấm nút in tiền để tài trợ cho thâm hụt ngân sách hay các dự án chi tiêu công khổng lồ. Việc phát hành thêm bất kỳ đồng tiền mới nào cũng bắt buộc phải tương ứng với việc quốc gia đó mua thêm được lượng vàng vật chất bỏ vào kho dự trữ, tạo ra một ranh giới cứng rắn ép buộc các chính phủ phải duy trì ngân sách thăng bằng.
Khả năng bảo vệ tài sản khỏi lạm phát là hệ quả trực tiếp và tuyệt vời nhất của kỷ luật tiền tệ này. Số liệu thống kê chỉ ra rằng, từ năm 1971 đến nay, sức mua của đồng đô la Mỹ đã bốc hơi hơn 85%. Vàng duy trì sức mua qua thời gian một cách đáng kinh ngạc, bảo vệ người dân khỏi "thuế lạm phát" vô hình.
Về mặt giao thương quốc tế, bản vị vàng tạo ra sự ổn định gần như tuyệt đối về tỷ giá hối đoái giữa các quốc gia. Khi các đồng tiền của nhiều quốc gia đều được định giá bằng một trọng lượng vàng cụ thể, tỷ giá chéo giữa chúng về cơ bản là cố định và chỉ dao động trong một biên độ cực kỳ hẹp dựa trên chi phí vận chuyển vàng vật chất qua lại. Sự ổn định này giúp xóa bỏ hoàn toàn rủi ro biến động tỷ giá, giảm thiểu chi phí phòng ngừa rủi ro cho các doanh nghiệp xuất nhập khẩu, từ đó thúc đẩy thương mại toàn cầu phát triển trơn tru.
Thực tế hiện nay, dù không một quốc gia nào chính thức tuyên bố quay lại bản vị vàng, các ngân hàng trung ương toàn cầu đang có xu hướng "hành động" như thể họ đang đặt cược vào kim loại quý này. Theo số liệu từ Hội đồng Vàng Thế giới (WGC), năm 2024 và 2025 đã chứng kiến khối lượng gom mua vàng kỷ lục của các ngân hàng trung ương, mỗi năm đều xấp xỉ hoặc vượt mốc 1.000 tấn. Đặc biệt, các quốc gia thuộc khối BRICS (như Trung Quốc, Nga, Ấn Độ) đang tích cực mua vàng vật chất để đa dạng hóa dự trữ ngoại hối, giảm bớt sự phụ thuộc vào đồng USD và xem vàng là tài sản trú ẩn tối thượng không mang rủi ro vỡ nợ từ bên thứ ba.
Nhược điểm - Điểm nghẽn tăng trưởng và sự phụ thuộc vào khai khoáng
Dù sở hữu những ưu điểm tuyệt vời về kỷ luật, nhược điểm chí mạng của bản vị vàng nằm ở việc nó tước đoạt các công cụ can thiệp linh hoạt của chính sách tiền tệ. Trong các cuộc khủng hoảng tồi tệ như Đại suy thoái 1929, Khủng hoảng tài chính 2008 hay đại dịch COVID - 19, việc các ngân hàng trung ương hạ lãi suất khẩn cấp và bơm tiền cứu trợ hệ thống thanh khoản là cứu cánh để ngăn chặn sự sụp đổ dây chuyền. Nếu áp dụng bản vị vàng, tay của các nhà hoạch định chính sách sẽ bị trói chặt, khiến nền kinh tế phải tự gánh chịu những chu kỳ suy thoái sâu, tàn khốc và kéo dài hơn rất nhiều.
Rủi ro lớn thứ hai là áp lực giảm phát (deflation) mang tính cấu trúc đối với nền kinh tế toàn cầu. Để một nền kinh tế phát triển khỏe mạnh, lượng cung tiền cần tăng trưởng tương ứng với sự gia tăng của khối lượng hàng hóa, dịch vụ và dân số. Tuy nhiên, sản lượng khai thác vàng hàng năm trên toàn thế giới hiện nay chỉ bổ sung thêm khoảng 3.000 đến 3.500 tấn, tương đương mức tăng trưởng cung vàng chỉ khoảng 1,5% - 2% mỗi năm. Tốc độ này quá chậm chạp so với tốc độ tăng trưởng của GDP toàn cầu, sẽ dẫn đến tình trạng thiếu hụt tiền tệ, góp phần đẩy giá cả hàng hóa sụt giảm liên tục, hậu quả là khiến doanh nghiệp trì hoãn đầu tư và người tiêu dùng ngừng chi tiêu.
Bên cạnh đó, việc tái áp dụng bản vị vàng sẽ khiến toàn bộ hệ thống tài chính thế giới trở nên vô cùng nhạy cảm và dễ bị tổn thương trước các cú sốc nội tại của thị trường khai thác vàng. Nền kinh tế toàn cầu sẽ bị chi phối trực tiếp bởi các sự kiện ngẫu nhiên như việc phát hiện ra một mỏ vàng lớn mới, đột phá trong công nghệ luyện kim, hoặc các cuộc đình công của công nhân mỏ. Hiện tại, Trung Quốc, Nga và Úc là ba quốc gia dẫn đầu về khai thác vàng; việc giao phó "định mức cung tiền" toàn cầu vào sản lượng của các quốc gia này sẽ tạo ra rủi ro địa chính trị không thể kiểm soát.
Golden Fund nhận định: Việc quay trở lại bản vị vàng theo mô hình cứng nhắc cổ điển gần như là một điều không tưởng và mang lại rủi ro giật lùi cho một nền kinh tế toàn cầu hiện đại, vận hành với tốc độ cao. Mặc dù vàng cung cấp một phương thuốc đắng nhưng hiệu quả để chữa trị căn bệnh lạm phát và nợ công vô tội vạ, nhưng cái giá phải trả cho sự đóng băng thanh khoản là quá đắt. Kịch bản thực tế nhất và đang diễn ra hiện nay là một hệ thống song song: Tiền pháp định vẫn đóng vai trò là dầu bôi trơn cho cỗ máy kinh tế, trong khi vàng vật chất tiếp tục khẳng định vị thế là "mỏ neo" dự trữ chiến lược của các quốc gia lớn.
>>Xem thêm: Từ Bretton Woods đến BRICS: Liệu Thế giới có đang quay lại Bản vị Vàng?
